De vertraagde slaapfase stoornis (medische naam DSPS ‘delayed sleep phase syndrome’) is een aandoening waarbij de slaap op zich normaal van kwaliteit en duur is, maar alleen naar een later tijdstip is verschoven. Dit betekent dat je op een later tijdstip dan gebruikelijk is voor de leeftijd slaperig wordt en in slaap kan vallen. Tegelijk heb je ’s morgens moeite om op een normaal tijdstip wakker te worden en zou je eigenlijk het liefste een groot deel van de ochtend door willen slapen.
Mensen met een naar achteren verschoven zijn ‘avondmensen’. Als dit bij je leefwijze past moet je het dan ook niet als een ‘stoornis’ beschouwen. Maar als het niet bij je dagindeling past vanwege werk of school, wordt het lastig. Want uitslapen zit er niet in als doordeweeks de wekker gaat omdat je op tijd op school of op je werk moet zijn. Vaak ben je dan ’s morgens niet goed wakker of helder in je hoofd en dat werkt negatief op school en werk prestaties. Dit lijkt ook wel op een permanente jetlag. Onvoldoende slaap kan leiden tot of bijdragen aan ADHD-achtige verschijnselen en concentratieproblemen. ADHD kan dan een gevolg zijn van de slaapstoornis, niet omgekeerd. Ook zie je dan stemmingswisselingen en prikkelbaarheid, soms met depressieve of angstige stemming.
DSPS komt bij ongeveer 7% van de mensen voor. Soms is dit het gevolg van een stoornis in de biologische klok. Maar het kan ook langzaamaan ontstaan door een verschoven leef ritme, dus te lang ’s avonds actief zijn, beeldschermgebruik etc. Hierbij is het tijdstip waarop de aanmaak van melatonine naar een later tijdstip verschoven. Om het tijdstip waarop de aanmaak van melatonine begint (DLMO, ‘dim light melatonin onset’) vast te stellen worden ’s avonds 5 metingen gedaan met een tussenpoos van een uur. Op welke tijdstippen ’s avonds speeksel voor bepaling van de DLMO afgenomen moet worden hangt af van de leeftijd en het tijdstip waarop je meestal in slaap kunt vallen. Bij jonge kinderen kan dat bijvoorbeeld tussen 6 en 10 uur ‘s avonds zijn en bij volwassenen tussen 10 uur ’s avonds en 2 uur ’s nachts.
Het melatonine ritme kan naar een vroeger tijdstip worden teruggeschoven door innemen van een lage dosis melatonine. Tijdstip van inname is meestal ongeveer 5 uur vóór het tijdstip dat de aanmaak van melatonine (DLMO tijdstip) begint. Duidelijk moet zijn dat het doel niet is om daarvan meteen al slaperig te worden, maar om het eigen melatonine ritme terug te schuiven naar een vroeger tijdstip. Zorg ‘s avonds voor getemperd licht en probeer zoveel mogelijk licht van een beeldscherm te vermijden. Licht remt namelijk de aanmaak van melatonine af.
Het is ook belangrijk om ’s morgens op tijd uit bed te gaan en niet lang uit te slapen, want dit onderhoudt het verschoven melatonine ritme. Zorg na opstaan voor zoveel mogelijk licht. Dit ondersteunt het naar voren schuiven van zijn melatonineritme. Uitslapen werkt juist averechts.